Ελένη Σβορώνου, Η μπαλάντα της Ζηνοβίας

Εικονογράφηση: Μαιρηλία Φωτιάδου, Ελληνοεκδοτική, Αθήνα 2018

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κι αξιόλογα βιβλία γνώσης που μας έδωσε το 2018 ήταν Η μπαλάντα της Ζηνοβίας της Ελένης Σβορώνου. Ένα ιστορικό αφήγημα που καταπιάνεται με τη θρυλική Παλμύρα της Συρίας, και, φυσικά, με την παράτολμη κι αποφασισμένη να υψώσει το ανάστημά της στους ισχυρούς της εποχής της βασίλισσα της πόλης κατά τον 3ο μ.Χ. αιώνα, την περίφημη Ζηνοβία, που χαρίζει και το όνομά της στον τίτλο του βιβλίου.

Η Παλμύρα λοιπόν, πόλη πλούσια κι ευτυχισμένη, μια όαση στη μέση της ερήμου. Σταυροδρόμι εμπόρων, θρησκειών και πολιτισμών. Σημείο ισορροπίας ανάμεσα σε δυο μεγάλες αυτοκρατορίες: την Περσική και τη Ρωμαϊκή. Κι η Ζηνοβία, μια γυναίκα με βεδουίνικο αίμα αλλά πολύγλωσση και ευρυμαθής, θαυμάστρια του Λογγίνου, του Παύλου από τα Σαμόσατα και του Μάνη, γοητευτική μα και δυναμική, ονειροπόλα και παράτολμη. Η ανάρρησή της στον θρόνο του δολοφονημένου άντρα της Οδαίναθου θα σημαδέψει ανεξίτηλα την ιστορία της πόλης, αφού θα την οδηγήσει σε ευθεία σύγκρουση με την κλυδωνιζόμενη από προβλήματα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και στην τελική υποδούλωσή της σε αυτή.

Το έργο με το οποίο καταπιάνεται η συγγραφέας του βιβλίου δεν είναι καθόλου εύκολο, καθώς επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ιστορική αλήθεια και στη λογοτεχνική αφήγηση, ανάμεσα στην πραγματολογική συνέπεια και στη φαντασία. Και το κατορθώνει, από τη μια στηριζόμενη σε πηγές που παραθέτει στη βιβλιογραφία στο τέλος του βιβλίου, μετά το κατατοπιστικό της Χρονολόγιο και το Γλωσσάρι, αλλά εύστοχα επισημαίνοντας από την άλλη στο Επίμετρό της ότι δε δίστασε να «πειράξει», όπως χαρακτηριστικά λέει, την ιστορία, χαρίζοντας στους αναγνώστες της όχι ένα ιστορικό βιβλίο αλλά ένα αφήγημα-έναυσμα για περαιτέρω γνώση και αναζήτηση. Ένα αφήγημα που διατρέχεται σε κάθε του σελίδα από μια αύρα παραμυθιού και θρύλου, νοσταλγικού λυρισμού κι αισθαντικότητας, καθώς οι πλούσιες περιγραφές κι οι αβίαστα ενσωματωμένες στη ροή της αφήγησης ιστορικές πληροφορίες μάς ταξιδεύουν σε μια πόλη και σε μιαν εποχή που φαντάζει στα μάτια μας σχεδόν ιδεατή, πέρα από τα εγκόσμια, παραμυθένια.

Αλλά κι όταν, αφού μας συστήσει την πόλη, η συγγραφέας μάς γνωρίζει την πρωταγωνίστριά της, τη Ζηνοβία, επιστρατεύει ένα εξαιρετικά γοητευτικό αφηγηματικό εύρημα που απελευθερώνει την ηρωίδα της από το ασφυκτικό ιστορικό πλαίσιο, προσθέτοντας στην αρχικά αδρή της εικόνα ενδιαφέρουσες χαρακτηρολογικές πτυχές: Τη βάζει να συνομιλεί επανειλημμένα με την από καιρό νεκρή Κλεοπάτρα της Αιγύπτου, ίνδαλμα και κινητήρια δύναμη, καταπώς φαίνεται, για τη φιλόδοξη βασίλισσα της Παλμύρας. Και στο τέλος της ιστορίας της όμως, όταν η Ζηνοβία ηττάται από τους Ρωμαίους κι η ίδια με τον γιο της πέφτουν στα χέρια τους, στο κείμενο της Σβορώνου είναι ο θρύλος της αυτός που επιβάλλεται ως στάση απέναντι στις έτσι κι αλλιώς πολλές εκδοχές της ιστορικής αλήθειας γύρω από την τύχη της ηγέτιδας της Παλμύρας. Και πώς θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά σ’ ένα βιβλίο που κουβαλάει στον τίτλο του τη λέξη «μπαλάντα», καθώς από ατόφιο υλικό θρύλων είναι φτιαγμένο το συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος;

Κάπως έτσι φτάνει στο τέλος του αυτό το πανέμορφο ταξίδι σ’ ένα μάλλον αγνοημένο από τα σχολικά μας βιβλία παρελθόν, διανθισμένο από την ατμοσφαιρική και σε ορισμένα σημεία ευφάνταστη ασπρόμαυρη εικονογράφηση της Μαιρηλίας Φωτιάδου. Και με τα «αν» και τα «γιατί» που αφήνει μετέωρα να κρατούν διάπλατα ανοιχτή την πόρτα όχι μονάχα της περαιτέρω ιστορικής μελέτης, αλλά και της αναγνωστικής φαντασίας.

Κατερίνα Λαγού, Χαρίλαος; Τι όνομα είναι αυτό;

Εικονογράφηση Πετρούλα Κρίγκου, Εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2018 

Δεν είναι εύκολη υπόθεση να κάνεις ένα βιβλίο ιστορικού χαρακτήρα, και δη μια βιογραφία πολιτικού προσώπου, ελκυστικό για τα παιδιά. Να τα κερδίσεις πείθοντάς τα ότι η ιστορία δεν είναι μονάχα απαρίθμηση χρονολογιών και περιγραφές μαχών, αλλά η γνωριμία με ενδιαφέροντες ανθρώπους που υπήρξαν κι αυτοί παιδιά, που διέθεταν κάτι περισσότερο από ξύλινη γλώσσα και βλοσυρό βλέμμα, που, βρε αδερφέ, μπορεί να είχαν ακόμα και πλάκα.

Η Κατερίνα Λαγού, ήδη από τον παιγνιώδη, χιουμοριστικό τίτλο του βιβλίου της, μοιάζει να έχει επίγνωση των σκοπέλων που κρύβουν εγχειρήματα σαν και το δικό της, αλλά και του τρόπου να τους αποφύγει. Με το καλημέρα λοιπόν, εν είδει απάντησης στο ερώτημα που θέτει στον τίτλο, μας συστήνει τον ήρωά της, το παιδί με το αλλόκοτο όνομα Χαρίλαος που έμελλε να γίνει –παραδόξως και κόντρα σε κάθε πρόβλεψη– πρωθυπουργός της πολύπαθης πατρίδας μας. Και πάνω σε αυτή ακριβώς την παραδοξότητα του ονόματός του πατάει για να μιλήσει για τις οικογενειακές καταβολές του Χαρίλαου Τρικούπη, τις επαφές της οικογένειάς του με προσωπικότητες της ελληνικής και ευρωπαϊκής πολιτικής ζωής, τις επιρροές που δέχτηκε ο ίδιος ζώντας στο εξωτερικό, αλλά και για τα παιχνίδια του, τα όνειρα που σκάρωνε παρέα με τα αδέρφια του, τις προσωπικές του απώλειες και ματαιώσεις, τις ανατροπές που σημάδεψαν τη ζωή του. Κατορθώνοντας, με τρόπο αβίαστο και απλό, να βάλει τους μικρούς της αναγνώστες στο πνεύμα μιας άλλης εποχής, να τους βοηθήσει να κατανοήσουν χωρίς φλυαρίες και κουραστικές λεπτομέρειες πρόσωπα και γεγονότα, αλλά και να νιώσουν τόσο προσιτό και οικείο τον κεντρικό της χαρακτήρα ώστε να θελήσουν να τον ακολουθήσουν με ενδιαφέρον και αγάπη και στην ενήλική του διαδρομή.

Βοηθά σε αυτό και η χρήση πρωτοπρόσωπης αφήγησης, με τον Χαρίλαο να αφηγείται περιστατικά της ζωής του άλλοτε με νοσταλγία κι άλλοτε με χιούμορ, άλλοτε ανάλαφρα κι άλλοτε με γαλήνιο στοχασμό. Ακόμα και με αυτοκριτική διάθεση. Συμβάλλει καθοριστικά σε αυτό η επιλογή της συγγραφέα να τοποθετήσει τον πρωτοπρόσωπο αφηγητή της σε ένα σημείο πέρα απ’ τον χρόνο, πέρα απ’ τη ζωή και τον θάνατο. Σ’ ένα παρόν απ’ το οποίο κοιτάζει ψύχραιμα και αναστοχαστικά το παρελθόν χωρίς να φοβάται να στρέψει το βλέμμα στο μέλλον. Έχοντας δει, κατανοήσει, αποδεχτεί, συμφιλιωθεί, αναθεωρήσει. Ξέροντας τι να κρατήσει και τι να αφήσει.

Η συγγραφέας γνωρίζει πολύ καλά το υλικό της, όπως γίνεται σαφές και από το κατατοπιστικό χρονολόγιο, τα βιογραφικά σημειώματα και την ενδεικτική βιβλιογραφία στο τέλος του βιβλίου. Αυτή ακριβώς η γνώση, αντί να την εγκλωβίσει σε έναν ανιαρό ακαδημαϊσμό και σ' έναν αχρείαστο διδακτισμό, λειτουργεί ως πυξίδα που τη διευκολύνει να κινηθεί με άνεση μέσα στο υλικό αυτό και να πάρει ελευθερίες που της επιτρέπουν να μας χαρίσει ένα ευχάριστο και ενδιαφέρον βιβλίο γνώσης. Το κείμενο δένει εξαιρετικά με την πολύ όμορφη εικονογράφηση της Πετρούλας Κρίγκου, η οποία φιλοτεχνεί μια σειρά από ιδιαιτέρως καλοδουλεμένες και εκφραστικές σκηνές και πορτρέτα, που διακρίνονται για την ατμοσφαιρικότητα, την κίνηση, τη θεατρικότητα και το χιούμορ τους.  

Άντι Μάλιγκαν, Σκύλος

Μετάφραση: Πετρούλα Γαβριηλίδου, Εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2018

 

 

 

Ο νεαρός Τομ περνά δύσκολα, βρισκόμενος αντιμέτωπος με ένα σωρό προβλήματα: το διαζύγιο των γονιών του –με τη μαμά να έχει φύγει από το σπίτι–, σοβαρές οικονομικές δυσκολίες, εχθρικό περιβάλλον στο νέο, υψηλών απαιτήσεων σχολείο του, στο οποίο μάλιστα κόπιασε να εισέλθει ως υπότροφος. Μόνη του παρηγοριά ο Σπάιντερ, ο σκυλάκος που φτάνει ανέλπιστα στα χέρια του μια μέρα και που καταλήγει να γίνει ο μοναδικός του φίλος. Ως τη στιγμή που ο Σπάιντερ τα κάνει μαντάρα, παίρνοντας την άγουσα κι αφήνοντας πίσω του μόνο και απελπισμένο το αγόρι. Σκύλος και παιδί χάνονται. Η προσπάθειά τους να ξαναβρούν ο ένας τον άλλο θα αποτελέσει ένα ταξίδι αυτογνωσίας, συνειδητοποίησης και ωρίμανσης και για τους δυο.

Άλλη μια ιστορία για τη σχέση ενός παιδιού με το κατοικίδιό του, θα πείτε. Όχι ακριβώς. Ο Σκύλος του Άντι Μάλιγκαν δεν είναι μια απλοϊκή, γλυκανάλατη ιστοριούλα, αλλά ένα σύνθετο μυθιστόρημα, του οποίου ο συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί ένα μεγάλο μέρος από την πλευρά όχι του ανθρώπου αλλά του σκύλου. Αν η προσέγγιση αυτή φαντάζει παρακινδυνευμένη ή, έστω, παράταιρη, η πραγματικότητα διαψεύδει αυτούς τους φόβους: Ο Άντι Μάλιγκαν κατορθώνει να μας δώσει ένα σφιχτά δομημένο, συναρπαστικό μυθιστόρημα, που κρατάει αμείωτο το αναγνωστικό ενδιαφέρον, ακριβώς χάρη σε αυτό του το εύρημα, που προσφέρει μια διαφορετική, απρόσμενη όσο κι ενδιαφέρουσα ανάγνωση του κόσμου, ιδωμένου μέσα από τη ματιά του σκύλου.

Και δεν είναι μόνο ο σκύλος. Τα ζώα στο βιβλίο του Μάλιγκαν διαλέγονται μεταξύ τους, παρατηρούν τους ανθρώπους, ερμηνεύουν ή παρερμηνεύουν κατά το δοκούν συμπεριφορές και κουβέντες, κάποτε στοχάζονται με φιλοσοφική –ή, έστω, αμπελοφιλοσοφική– διάθεση. Αλλά και εκδηλώνουν αντιφατικές συμπεριφορές, υπαγορευμένες από τη φύση τους και την ανάγκη της επιβίωσης σε έναν αδυσώπητα σκληρό κόσμο. Ο απονήρευτος και σε αναζήτηση ταυτότητας σκύλος θα συναντήσει στον δρόμο του μια φαινομενικά πρόθυμη να τον βοηθήσει αράχνη η οποία ωστόσο βασανίζει ανελέητα τα θύματά της, μια αλλοπρόσαλλη γάτα που προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια τα… γατίσια χαρακτηριστικά του, μια αλεπού διχασμένη ανάμεσα στον ρόλο του θηρευτή και του θηράματος κι έναν ψύλλο που, όσο κι αν του απομυζά το αίμα, μοιάζει τελικά να είναι πιστός φίλος. 

Κι ενόσω ο Σπάιντερ βρίσκεται αντιμέτωπος με τη σκληρή πραγματικότητα της φύσης, εκεί όπου το καλό και το κακό συνυπάρχουν, οι ρόλοι εναλλάσσονται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η ετερότητα μπορεί να αποδειχτεί θανάσιμο αμάρτημα αλλά και η ομοιότητα δεν εξασφαλίζει τίποτα, ο φίλος του ο Τομ έχει αποδυθεί σε έναν αγώνα αναζήτησης του χαμένου του σκύλου, παλεύοντας ταυτόχρονα με το δικό του, αφιλόξενο ανθρώπινο περιβάλλον. Το οποίο, όσο κι αν δε χαρακτηρίζεται από την ωμή βία του φυσικού κόσμου, κρύβει κι αυτό κινδύνους, διφορούμενα συναισθήματα, ασταθείς ρόλους. Όπως και κατοικείται από ενδιαφέροντες χαρακτήρες – με προεξάρχοντα τον νοικάρη του Τομ, τον Φιλ, ένα είδος μεγαλύτερου αδερφού για το αγόρι. Αλλά και κυοφορεί συγκρούσεις. Στο μάτι του κυκλώνα μιας τέτοιας σύγκρουσης θα ξαναβρεθούν οι δυο φίλοι, σε ένα συγκλονιστικό φινάλε που επαναπροσδιορίζει συμπεριφορές και στάσεις αλλά και καθορίζει σχέσεις.

Ο Σκύλος είναι μια περιπετειώδης ιστορία ενηλικίωσης, συμφιλίωσης και αποδοχής μέσα από δύσκολα και παρακινδυνευμένα μονοπάτια. Μπορεί να μη δίνει λύσεις σε όλα τα προβλήματα των ηρώων, αποπνέει ωστόσο αισιοδοξία και την πίστη πως το καλό μπορεί να νικήσει. Συγκινητικό δίχως να του λείπει το χιούμορ, τρυφερό χωρίς να στερείται σκληρών περιγραφών, το μυθιστόρημα του Μάλιγκαν, μεταφρασμένο με συνέπεια από την Πετρούλα Γαβριηλίδου, δύσκολα θα αφήσει τον αναγνώστη του να το αφήσει από τα χέρια του.