Σοφιάννα Θεοφάνους, Αχ! Φαντάσματα...

Εικονογράφηση Ζαφούκο Γιαμαμότο, Μικρή Σελήνη, Αθήνα 2019

 

Καιρό τώρα ήθελα να γράψω γι’ αυτό το βιβλίο. Κάτι η ιδιαίτερη σύνθεσή του, κάτι το ατρόμητο θέμα του, κάτι η αίσθηση όταν το πιάνεις ότι δε φτιάχτηκε στην Ελλάδα, το Αχ! Φαντάσματα... της Σοφιάννας Θεοφάνους, εικονογραφημένα από τη Ζαφούκο Γιαμαμότο, είναι ένα βιβλίο που απλώς αδυνατείς να το προσπεράσεις.

Ήρωας ο μικρός Τίμος. Κοκκινομάλλης, μικροκαμωμένος, με γυαλάκια, ζει σε μια παλιά μονοκατοικία με τον μπαμπά του. Δε μιλάει πολύ, ακούει ωστόσο ακόμα κι εκείνα που εμείς οι υπόλοιποι δεν παίρνουμε χαμπάρι. Ούτε είναι και τύπος που θα κάτσει να μαραζώσει επειδή τον κοροϊδεύουν οι άλλοι, μια χαρά περνάει στον εναλλακτικό του κόσμο. Και ιδού με το καλημέρα η απενοχοποίηση κι αποδραματοποίηση της διαφορετικότητας (που, σημειωτέον, πουθενά δε δηλώνεται με ταμπελίτσα) χωρίς ν’ ανοίξει  ρουθούνι. Ένα παιδί  αλλιώτικο από τ’ άλλα που δεν του καίγεται καρφί γι’ αυτό. Που δεν επιζητά τον οίκτο του αναγνώστη. Που μια χαρά είναι κι έτσι.

Πάμε παρακάτω, γιατί έχει και συνέχεια το πράγμα: τα φαντάσματα που ζουν εγκλωβισμένα στο σπίτι του. Και που, χωρίς να είναι κι οι καλύτεροι τύποι του κόσμου, τουναντίον, κουβαλάνε ένα κάρο ελαττώματα, έχουν γίνει φιλαράκια με τον μικρό. Στις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται μια υπέροχη σύνθεση έμμετρων ιστοριών όπου το ανάλαφρο χιούμορ παντρεύεται αβίαστα με τη νοσταλγική τρυφερότητα και που μας ξεναγούν σε μια απίστευτη πινακοθήκη φαγάδων, νυσταλέων, φοβητσιάρηδων, ματαιόδοξων, φασαριόζων, τρομακτικών, βαρετών, κακιασμένων κι άλλων περίεργων τύπων (κι άλλη διαφορετικότητα, χωρίς ταμπελίτσα και πάλι - τι πράγμα κι αυτό), οι οποίοι μπορεί να έρχονται από άλλο κόσμο κι άλλη εποχή ο καθένας αλλά παραδόξως κάνουν απίθανη παρέα με τον πιτσιρικά, ως τη στιγμή που…

Αυτό θα το ανακαλύψετε μόνοι σας. Γιατί αρκετά με την ιστορία, πάμε τώρα στις εικόνες: Που παντρεύονται εξαιρετικά με το κείμενο. Ατμόσφαιρα, χρώμα, βάθος, κινηματογραφικές εναλλαγές στην οπτική. Κάθε σαλόνι κι ένα άλλο σκηνικό, μια άλλη ιστορία, με τον Τίμο, ενίοτε και το κουνέλι του, να μας καρφώνουν με τα διάπλατα ανοιχτά μάτια τους, λες και, εκπαιδευμένοι καθώς είναι να ξετρυπώνουν το πέρα απ’ το προφανές, έχουν βάλει στόχο να γυρέψουν κι έξω απ' το βιβλίο όπου είναι κλεισμένοι τα δικά μας φαντάσματα. Καλά ή κακά. Ύπουλα ή αθώα. Σε μια γωνιά πάντως, κάπου γύρω μας ή μέσα μας, να επιζητούν μάταια και τη δική μας προσοχή.

Ελένη Γερουλάνου - Ίρις Σαμαρτζή, Ένας αρκούδος μια φορά

Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2018

Ένας αρκούδος με γαλάζια κορδέλα ξεπηδά ένα βράδυ με λιγοστό φεγγάρι από ένα κουτί δίπλα σ’ έναν κάδο ανακύκλωσης, όπου τον έχουν εγκαταλείψει. Περιπλανιέται σε λιμάνια, αγροκτήματα, σιδηροδρομικούς σταθμούς, θέατρα, πανηγύρια, μαγαζιά, γυρεύοντας τον δρόμο για το σπίτι του. Πολλοί εκείνοι που συναντά, πολλοί κι οι πειρασμοί, με τη μορφή υποσχέσεων για μακρινά ταξίδια, όμορφα παιχνίδια, λαμπερές καριέρες, κεράσματα και δώρα. Κι ωστόσο ο αρκούδος δεν κάμπτεται, αφού η ανάγκη του να βρει επιτέλους το σπίτι του και να ξαποστάσει μοιάζει να στέκει πέρα και πάνω απ’ όλα τ’ άλλα. Κι όταν πια η κούραση κι η απελπισία τον έχουν αποκαρδιώσει για τα καλά, ένας πύργος, θαρρείς βγαλμένος από τα παραμύθια, εμφανίζεται μπροστά του. Και μαζί μια φιλόξενη πυργοδέσποινα, που είναι πρόθυμη να τον αγκαλιάσει τρυφερά και να τον υποδεχτεί επιτέλους στο σπίτι του.

Αυτή είναι πάνω κάτω η ιστορία που αφηγείται στο βιβλίο της Ένας αρκούδος μια φορά η Ελένη Γερουλάνου, θέλοντας να μιλήσει στους αναγνώστες της για την αληθινή ιστορία της δημιουργίας του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιών και την ψυχή του, τη συλλέκτρια Μαρία Αργυριάδη, που έφυγε από τη ζωή στο τέλος του 2018 και της οποίας η πολύτιμη συλλογή παιχνιδιών συνιστά τον πυρήνα του μουσείου. Στο εγχείρημά της αυτό η συγγραφέας προτιμά να αποφύγει κάθε λογής υπερβολή και περιττολογία, αφηγούμενη μια ιστορία που στη δομή της θυμίζει παραμύθι και ντυμένη με μια απλότητα και οικονομία λόγου που της χαρίζουν αμεσότητα και γρήγορο ρυθμό, αφήνοντας παράλληλα την εικόνα να συμπληρώσει όσα οι λέξεις εύγλωττα αποσιωπούν.

Η εικονογράφηση της Ίριδας Σαμαρτζή βασίζεται σε φωτογραφικό υλικό από τα παιχνίδια του μουσείου, τα οποία συντροφεύουν τον κεντρικό ήρωα σε κάθε σελίδα, συνιστώντας ζωντανό κομμάτι κάθε σταθμού της περιπλάνησής του. Με τον τρόπο αυτό, τα εκθέματα του μουσείου βγαίνουν κυριολεκτικά στον δρόμο, γίνονται υλικά που χτίζουν την πραγματικότητα και οργανικό συστατικό της μεγάλης περιπέτειας που βιώνει ο αρκούδος. Γεγονός που επιτρέπει στον μικρό αναγνώστη όχι απλώς να εξοικειωθεί μαζί τους αλλά και να βρει σ’ αυτά την αφορμή να μετατρέψει μια απλή μουσειακή επίσκεψη σ’ ένα συναρπαστικό ταξίδι φαντασίας. Σε αντίθεση με τους συνομιλητές του, ο κεντρικός ήρωας αποτυπώνεται ως ζωγραφιά σε όλες τις σελίδες στις οποίες απλώνεται η ιστορία του εκτός από την τελευταία, όπου κι ο ίδιος πια έχει γίνει κάτοικος του μουσείου.

Σ’ αυτή τη σελίδα βλέπουμε τη Μαρία Αργυριάδη στη βεράντα του πυργόσπιτου με τον αρκούδο στην αγκαλιά της ν’ αγναντεύει το θωρηκτό Αβέρωφ, που πράγματι στέκει απέναντι από το Μουσείο Μπενάκη Παιχνιδιών, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί κι αυτό το ίδιο –ή τουλάχιστον η ξύλινη μινιατούρα του– «ένοικο», έκθεμα του μουσείου. Η ιστορία, η μνήμη, οι αλλόκοτες –άλλοτε συλλογικές, άλλοτε ατομικές– διαδρομές της, αποτυπωμένες με τρόπο ευφυή σ’ αυτή –και όχι μόνο– τη σελίδα του βιβλίου. Ενός βιβλίου που, πέρα από πραγματολογικό υλικό και πολύτιμη γνώση, κουβαλάει κι ένα ισχυρό βιωματικό και συναισθηματικό βάρος το οποίο μεταγγίζει αθόρυβα κι ευεργετικά στον αναγνώστη του.    

Εμείς και οι άλλοι

Τέσσερα βιβλία που εστιάζουν σε θέματα ταυτότητας, αποδοχής, αυτογνωσίας και προκατάληψης. Πάντα μέσα από το πρίσμα της επαφής, της αλληλεπίδρασης του εγώ με τους άλλους.

• Jarvis, Κυριάκος ο Σαγόνιας, σπόδοση-επιμελεια Μάνος Μπονάνος, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2018
• Rob Hodgson, Φτου και βγαίνω, απόδοση-επιμέλεια Μάνος Μπονάνος, Εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2018
• Άλεξ Λάτιμερ - Πάτρικ Λάτιμερ, Γούλφι, μισός λύκος, μισός πρόβατο, μια καρδιά, απόδοση Γεωργία Τσάκωνα, Εκδόσεις Φουρφούρι, Αθήνα 2018  
• David Litchfield, Ο παππούς μου έχει φίλο έναν γίγαντα, Εκδόσεις Μικρή Σελήνη, Αθήνα 2017

O Κυριάκος ο Σαγόνιας είναι ένας άγριος κροκόδειλος που αρέσκεται, όπως και οι εξαιρετικά τρομακτικοί πρόγονοί του, να τρομοκρατεί τα ζώα της ζούγκλας επιδεικνύοντας τα καλοακονισμένα δόντια του. Ώσπου μια μέρα ένα από τα θύματά του ανακαλύπτει ότι η  οδοντοστοιχία του Κυριάκου είναι ψεύτικη. Ο άλλοτε φοβερός και τρομερός κροκόδειλος, όσο κι αν προσπαθήσει, δε θα ξανακαταφέρει να τρομάξει τα υπόλοιπα ζώα. Άραγε θα μπορέσει να βρει άλλο λόγο ύπαρξης τώρα που έπαψε να είναι ο φόβος κι ο τρόμος της ζούγκλας;

O Jarvis σε αυτό του το βιβλίο μιλάει για τον φόβο του επιγόνου μπροστά στην αδυναμία του να σταθεί αντάξιος της οικογενειακής του κληρονομιάς, αλλά και για τις ανασφάλειες που μπορεί να κρύβει η υπερβολική αυτοπεποίθηση ή και επιθετικότητα. Και μάλιστα δίνει στο πρόβλημα του ήρωά του μια λύση γεμάτη αγάπη και τρυφερότητα, αφού ο ξεδοντιασμένος κροκόδειλος κατορθώνει, σε ένα περιβάλλον αποδοχής, να μετουσιώσει την αδυναμία του σε πηγή δημιουργικής έκφρασης, σκορπίζοντας τελικά τη χαρά στα υπόλοιπα ζώα. Υπέροχες, πολύχρωμες, γεμάτες κίνηση εικόνες, ζωηρά χρώματα σε τολμηρούς συνδυασμούς, εκφραστικές φατσούλες ζώων και άφθονη δόση χιούμορ σε ένα βιβλίο που θα χαρούν τα παιδιά.

Ένα μικρό πλασματάκι μένει κλεισμένο στη σπηλιά του πάνω σ’ ένα βουνό γιατί απέξω παραφυλάει με άγριες διαθέσεις ο κακός ο λύκος. Και διαρκώς προσπαθεί να βγάλει το πλασματάκι από τη σπηλιά τάζοντάς του τον ουρανό με τ’ άστρα. Εκείνο αρνείται να βγει, ο λύκος επιμένει, το πλασματάκι επιμένει κι αυτό στην άρνησή του, τα νεύρα του λύκου δοκιμάζονται, ώσπου στο τέλος βρίσκει το τέλειο δέλεαρ και κατορθώνει να πείσει το υποψήφιο θύμα του να βγει από τη σπηλιά. Τότε όμως βρίσκεται αντιμέτωπος με μια μεγάλη έκπληξη!

Μια πανέξυπνη ιστορία από τον Rob Hodgson, βασισμένη σε μεγάλο βαθμό στην ευφυή του εικονογράφηση, η οποία παραμένει προσηλωμένη στο ίδιο πάντα σκηνικό – τον λύκο έξω από τη σπηλιά, μέρα και νύχτα, επίμονο, ανυπόμονο, πονηρό, βαριεστημένο, με βροχή, με ήλιο, με χιόνι, να παλεύει να πείσει τον ένοικο της σπηλιάς να βγει έξω. Και μονάχα με τα μάτια αυτού του τελευταίου να διακρίνονται τρομαγμένα, απορημένα, θλιμμένα, διστακτικά μες στο σκοτάδι της σπηλιάς. Ως τη στιγμή που θα αποκαλυφθεί ολόκληρο. Παιγνιώδες κι απολαυστικό βιβλίο, που αβίαστα φέρνει το γέλιο με το ανατρεπτικό του τέλος, θέτοντας παράλληλα και ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ερώτημα: Μήπως συχνά, από φόβο κι ανασφάλεια, αγνοούμε τις πραγματικές μας δυνάμεις, αφήνοντας τους άλλους να νομίζουν ότι μπορούμε να γίνουμε εύκολα λεία του θράσους και της ανεξέλεγκτης επιθετικότητάς τους;

 

Μια λύκαινα κι ένα πρόβατο γνωρίζονται κι ερωτεύονται. Παντρεύονται, παρά τις αντιρρήσεις του κοπαδιού του γαμπρού και της αγέλης της νύφης. Και κάνουν κι έναν γιο, τον Γούλφι. Μισό λύκο, μισό πρόβατο. Που κάποια στιγμή, μεγαλώνοντας, αισθάνεται την ανάγκη να αποκτήσει φίλους. Στην αρχή πλησιάζει τους λύκους, καμουφλάροντας τα προβατίσια χαρακτηριστικά του. Κερδίζει την αποδοχή τους μα δεν είναι ευτυχισμένος. Κι έτσι, αποφασίζει να πλησιάσει τα πρόβατα. Καμουφλάρει τα λυκίσια του χαρακτηριστικά για να κερδίσει τη δική τους αποδοχή, μα και πάλι δεν αντέχει τις μισές λύσεις. Κι έτσι μένει μόνος. Άραγε θα βρει παρέα;

Μια αρκετά πρωτότυπη ιστορία με ήρωα τον καρπό της αγάπης όχι απλώς δυο παραδοσιακών εχθρών, αλλά του θύτη και του θύματος. Ειπωμένη με αβίαστο χιούμορ, εικονογραφημένη με εκφραστικότητα και ζωντάνια, μιλάει στους μικρούς αναγνώστες για την ανάγκη εκείνου που κουβαλάει την κληρονομιά δυο κόσμων να τη δει να υλοποιείται και να εκφράζεται μέσα σε μια ενιαία όσο και μοναδική ταυτότητα, χωρίς καταπιεστικά ημίμετρα και συμβιβασμούς. Και για την απολυτότητα των ομοιογενών ομάδων που αδυνατούν συχνά να αποδεχτούν ως μέλος τους εκείνον που κουβαλά ένα κομμάτι της δικής τους κληρονομιάς σεβόμενες παράλληλα και τα άλλα, τα διαφορετικά στοιχεία που συνυπάρχουν με αυτή μέσα του.

Στην πόλη του Νικόλα ζει ένας μυστικός γίγαντας που λύνει τα προβλήματα των ανθρώπων και τους βοηθά να τα βγάλουν πέρα στα δύσκολα: τους προστατεύει, διορθώνει ζημιές, σώζει βάρκες από καταιγίδες και σκυλάκια εγκλωβισμένα σε σκεπές, γενικά κάνει πάντα το καλό, τουλάχιστον σύμφωνα με τα λεγόμενα του παππού… Αλλά μήπως ο παππούς τα βγάζει όλα αυτά από το κεφάλι του, μια και τον γίγαντα αυτόν δεν τον έχει δει ποτέ κανείς να εμφανίζεται; Όχι βέβαια! Απλώς ο γίγαντας παραμένει κρυμμένος γιατί δεν αντέχει τον φόβο των ανθρώπων όταν τον αντικρίζουν! Ο Νικόλας αποφασίζει να πάει να τον συναντήσει. Στη θέα όμως της πελώριας μορφής του γίγαντα, το βάζει κι αυτός στα πόδια. Όταν συνειδητοποιεί το λάθος του, προσπαθεί να επανορθώσει, βάζοντας σε εφαρμογή ένα έξυπνο σχέδιο…

Ο David Litchfield στήνει μια όμορφη ιστορία για τα στερεότυπα και την προκατάληψη απέναντι στο διαφορετικό, για τη λύπη που μπορεί να προκαλέσει αυτή η τελευταία στον φαινομενικά ισχυρό και παντοδύναμο που όμως έχει κι αυτός ανάγκη από φίλους. Κι επίσης εικονογραφεί με τον γνωστό μαγικό του τρόπο. Όμορφα χρώματα σε σαλόνια που απεικονίζουν γραφικές πόλεις και μαγικά δάση, τρικυμισμένες θάλασσες και χαριτωμένα εξοχικά σπιτάκια, έναν κόσμο που κινείται ανάμεσα στην πραγματικότητα και στο όνειρο, αλλά και ήρωες με εκφραστικά πρόσωπα, γεμάτα έντονα συναισθήματα. Η επιβλητική όσο και φιλική μορφή του γίγαντα, με το γαλήνιο, σιωπηλό πρόσωπο και το πολύχρωμο μωσαϊκό της αμφίεσής του να κυριαρχούν, καταλύει κάθε αρνητικό συναίσθημα και γίνεται σύμβολο χαράς, ασφάλειας κι αισιοδοξίας.