Μαρία Παπαγιάννη, Παπούτσια με φτερά

Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2016

Η Ρόζα: Ένα κορίτσι ορφανό από μητέρα, με ένα πρόβλημα υγείας που χρήζει άμεσης ιατρικής αντιμετώπισης κι έναν βιοπαλαιστή πατέρα που, στην προσπάθειά του να τα φέρει βόλτα, μετακομίζει με την κόρη του σε μια άγνωστη γειτονιά, όπου η μικρή, παρέα με ένα αηδόνι κι ένα τσούρμο γάτες, παλεύει να προσαρμοστεί στο νέο, ανοίκειο, απειλητικό και συχνά ακατανόητο περιβάλλον. Μοναδική απόδραση του ψαρά μπαμπά από τη σκληρή πραγματικότητα τα ποιήματα κι οι ιστορίες που χαρίζει αφειδώς στην κόρη του – καμιά φορά και το ποτό. Όσο για τη μικρή, η εξερεύνηση του νέου κόσμου στον οποίο καλείται να βρει θέση και ρόλο τής γνωρίζει πολλές, αντιφατικές πλευρές της ζωής -τη βία, τον ρατσισμό, τον κοινωνικό αποκλεισμό, αλλά και την πίστη σε αξίες, την ιστορική μνήμη, την επιλογή εναλλακτικών τρόπων ζωής-, πυροδοτώντας αντικρουόμενα και συχνά παράλογα συναισθήματα, υποδαυλιζόμενα από την ανασφάλεια που της γεννά η κατάσταση της υγείας της αλλά και η απουσία της μητέρας της. Καλό και κακό συμφύρονται, οι προθέσεις των ανθρώπων διαβάζονται με τρόπο αμήχανο, φοβικό και κάποτε εσφαλμένο, φίλοι και εχθροί μπλέκονται σε ένα αγωνιώδες παιχνίδι συναισθηματικών μεταπτώσεων και ανασφαλειών.

Ένας στίχος γίνεται η αφορμή για να βρει η Ρόζα ένα παραθυράκι που θα την οδηγήσει σε έναν άλλο, φανταστικό κόσμο, στην πολιτεία του βυθού, όπου θα κληθεί να αγωνιστεί για να μη χαθούν οι γλώσσες που πεθαίνουν και μαζί τα όνειρα και οι ιστορίες που αυτές κουβαλούν. Η σκληρή πάλη ενάντια στους Γλωσσοκτόνους, γεμάτη ανατροπές κι απώλειες, θα αποτελέσει τελικά τον μίτο που θα βοηθήσει τη Ρόζα να ψηλαφήσει με διαφορετικό τρόπο τον άλλο κόσμο, τον πραγματικό, ξαναγυρνώντας σ’ αυτόν πιο δυνατή, πιο συνειδητοποιημένη, πιο ώριμη και αυτάρκης. Έτοιμη να αντιμετωπίσει τους κινδύνους του, να δει με άλλο μάτι ό,τι πριν της φάνταζε παράταιρο και τρομακτικό, να διακρίνει την ομορφιά και τη χαραμάδα της αισιοδοξίας πίσω από τη σκόνη και τη θαμπάδα της αδικίας, της κοινωνικής περιθωριοποίησης, της μοναξιάς. 

Τα Παπούτσια με φτερά της Μαρίας Παπαγιάννη είναι ένα μυθιστόρημα που σε κανένα σημείο του δεν προδίδει τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους: Η συγγραφέας χτίζει κόσμους ολοκληρωμένους και συμπαγείς, πλάθει στρογγυλούς χαρακτήρες από σάρκα και αίμα, που δε σου χαρίζονται με το καλημέρα αλλά σου αποκαλύπτονται σταδιακά, και συνθέτει μια πολύπλευρη πραγματικότητα γεφυρώνοντας ρεαλιστικό και φανταστικό. Προσφέροντας στον αναγνώστη της ένα έργο που στις φλέβες του τρέχει ατόφιος, καθαρός ποιητικός λόγος, και μάλιστα ως ενιαίο, διαχρονικό σώμα. Χαράζοντας έναν χάρτη που απλώνεται σε όλα τα χωροχρονικά μήκη και τα πλάτη της λογοτεχνίας. Από το έπος του Γιλγαμές ως τον Μπρεχτ κι από τον Μπόρχες ως τον Άλκη Αλκαίο, η μεγάλη λογοτεχνία είναι εκείνη που δίνει τον τόνο στα κεφάλαια, προσφέρει το έναυσμα για δράση, καθορίζει αλλά και καθορίζεται από την πλοκή. Μια αρμαθιά από σκόρπιους στίχους και φράσεις σε συνεχή, αδιάλειπτη κι αμφίδρομη σχέση με τις πράξεις των χαρακτήρων, τα γεγονότα και τον περιβάλλοντα κόσμο τους.

Η γοητευτική αυτή ισορροπία του κειμένου πάνω στις γραμμές που χαράζουν οι λέξεις των μεγάλων λογοτεχνών, εκτός από μία ακόμα ένδειξη της συνθετικής ικανότητας της συγγραφέα, που κάθε άλλο παρά παρορμητικά και σπασμωδικά έχει δομήσει το υλικό της, της επιτρέπει να κινηθεί απελευθερωμένη από λογικούς φραγμούς στους δυο παράλληλους κόσμους που χτίζει, σε ένα διττό μυθιστορηματικό σύμπαν που δεν προτείνει μια ασφαλή και βολική απόδραση από την πραγματικότητα αλλά χαρίζει στην ηρωίδα την αυτογνωσία και την αυτοπεποίθηση που έχει ανάγκη για να βρει τη θέση της στον αληθινό κόσμο. 

Αναρωτιόμουν προ ημερών τι γυρεύουμε διαβάζοντας λογοτεχνία. Κατέληξα ότι αυτό που αναζητάμε είναι κάποιου είδους δικαιοσύνη. Τη δικαιοσύνη της ομορφιάς. Τη δικαιοσύνη της αλήθειας. Αυτή τη δικαιοσύνη υπερασπίζονται με σθένος και τα Παπούτσια με φτερά. Με την ποιητική ματιά να συνιστά μέσον όχι φυγής, αλλά μιας εκ νέου, ίσως διαφορετικής βόλτας και γνωριμίας με τον κόσμο. Τον τρόπο να τον επαναπροσδιορίσεις και να τον μεταμορφώσεις. Μια δύναμη αλλαγής κι ελπίδας. Μια δύναμη τελικά αλήθειας, ουσίας κι ανθρωπιάς.

Μαρία Παπαγιάννη - Εύα Θάρλετ, Μια άλλη μέρα θα νικήσεις εσύ!

Εκδόσεις Πατάκη - Minedition, Αθήνα 2013 (από 3 ετών)

 

 

Δυο μικροί κάστορες, ο Άρης κι ο Πέτρος, μεγαλώνουν μαζί, κι ωστόσο είναι τόσο αλλιώτικοι. Ο Άρης, με ό,τι κι αν καταπιαστεί, κατορθώνει να το κάνει καλύτερα και γρηγορότερα από τον Πέτρο. Είναι πάντα ο νικητής. Ο Πέτρος αδημονεί για τη στιγμή που θα μπορέσει κι αυτός να πει στον αδερφό του «Σε πέρασα». Μόνο που, όταν έρθει η ώρα να στεφθεί αυτός νικητής, η νίκη του θα περάσει σε δεύτερη μοίρα, καθώς θα χρειαστεί να στηρίξει και να παρηγορήσει τον αδερφό του, που έχει βρεθεί σε εξαιρετικά δύσκολη θέση. Οι ρόλοι αντιστρέφονται, ο ευάλωτος κι ανίσχυρος της υπόθεσης είναι πια ο Άρης, την ίδια ώρα που ο Πέτρος θα κατορθώσει να παραμερίσει τη μικροψυχία κι αλαζονεία του νικητή και να επιδείξει θάρρος, δύναμη και επινοητικότητα που θα γεμίσει θαυμασμό και αγάπη τον αδερφό του.

Το Μια άλλη μέρα θα νικήσεις εσύ! δεν είναι μια ιστορία για νικητές και χαμένους, αλλά για το δικαίωμα καθενός να ορίζει με διαφορετικό τρόπο τις προτεραιότητές του στη ζωή. Ο Πέτρος, όταν πικραμένος αναρωτιέται πότε θα νικήσει κι αυτός σε κάποιο παιχνίδι ή άθλημα, δεν έχει πιθανόν αντιληφθεί ότι ο λόγος για τον οποίο δεν κερδίζει δεν είναι μόνο το ότι υπολείπεται σε δεξιότητες ή ταλέντα σε σχέση με τις συγκεκριμένες δραστηριότητες, αλλά και το γεγονός ότι δεν είναι τόσο ανταγωνιστικός, δεν επιθυμεί τόσο σφοδρά τη νίκη όσο ο αδερφός του. Μέσα του πρυτανεύουν άλλες αξίες, άλλες ανάγκες, που ενδεχομένως και να υποκρύπτουν τελείως διαφορετικές δεξιότητες οι οποίες δεν έχουν αναδυθεί ακόμη στην επιφάνεια. Κι αυτό επιβεβαιώνεται όταν του δίνεται η ευκαιρία να κερδίσει στο παιχνίδι: δεν πατάει επί πτωμάτων, καθώς η αδερφική αγάπη αλλά και το αίσθημα ευθύνης έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα γι' αυτόν. Την κρίσιμη ώρα το γκρίζο, αφανές παιδί μετατρέπεται, σαν έτοιμο από καιρό, σε ήρωα. Κι η αξία αυτής της νίκης είναι πολλαπλάσια εκείνων του Άρη στα παιδικά τους παιχνίδια, αφού συνοδεύεται από την υπέρβαση προσωπικών αδυναμιών και επιθυμιών, αλλά και από την ουσιαστική ωρίμανση του Πέτρου, που συνειδητοποιεί ότι η ζωή είναι γεμάτη από μικρούς και μεγάλους αγώνες επιβίωσης, υπέρβασης δυσκολιών και αντιξοοτήτων. Για να δικαιωθεί έτσι και η μαμά των δυο μικρών, αυτή που, χωρίς να απαξιώνει τις νίκες του ενός, του φαινομενικά ισχυρού, επιμένει να υποστηρίζει και να γεμίζει ελπίδα τον άλλο, τον φαινομενικά αδύναμο, μιλώντας ταυτόχρονα στα παιδιά της για τις λύπες και τις χαρές της καθημερινότητας, για τις μικρές και μεγάλες νίκες και ήττες της αληθινής ζωής.

 

Η Μαρία Παπαγιάννη και η Εύα Θάρλετ, σε μια αγαστή συνεργασία, διδάσκουν τη χάρη της απλότητας μέσα από τις λιτές γραμμές μιας ιστορίας και μιας εικονογράφησης που δε χρειάζονται περιττά στολίδια για να μπορέσουν να βρουν κατευθείαν στόχο στις καρδιές των μικρών αναγνωστών τους. Ένα εξαιρετικό βιβλίο, ικανό να ανοίξει μια χαραμάδα αλήθειας και αυτογνωσίας στο γυάλινο κόσμο άσκοπων νικών στον οποίο πολλοί από μας έχουμε εγκλωβίσει τα παιδιά μας.