Φίλιππος Μανδηλαράς, Καλικάντζαρος είσαι και φαίνεσαι!

Εικονογράφηση: Πέτρος Μπουλούμπασης, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2009 (από 5 ετών)

 

Πολλές ιστορίες για καλικάντζαρους κυκλοφορούν στα ανά τη χώρα βιβλιοπωλεία. Γεμάτες δράση, γέλιο, ανάλαφρη διάθεση. Οι καλικάντζαροι άλλωστε είναι το στοιχείο ανατροπής των Χριστουγέννων και ταυτόχρονα ο παράγοντας ισορροπίας, η αναγκαία δόση αντισυμβατικότητας και παραβατικότητας που σπάει την κάπως γλυκανάλατη ατμόσφαιρα των ημερών.

Το Καλικάντζαρος είσαι και φαίνεσαι! δεν αφηγείται μια τυπική ιστορία για καλικάντζαρους. Δεν μπαίνει καν στη συνήθη λογική της αντιπαράθεσης του πάνω κόσμου, αυτού των ανθρώπων, με τον κάτω κόσμο, αυτό των καλικάντζαρων. Στην πραγματικότητα, μας τονίζει ο συγγραφέας, οι δυο αυτοί κόσμοι δε βρίσκονται σε αντιπαράθεση, αφού ο δεύτερος δεν είναι άλλο από μια προβολή του πρώτου. Και σπεύδει να το αποδείξει ξεκινώντας από τον ορισμό της λέξης καλικάντζαρος και φτιάχνοντας μια λίστα με τα χαρακτηριστικά του μυθικού αυτού πλάσματος: κοντός, κουτσός, τριχωτός, με μεγάλα νύχια, μυτερά αυτιά και ουρά, άσχημος, βρόμικος, βωμολόχος, λαίμαργος, σκανταλιάρης… Μήπως ξέρετε κανέναν που να του μοιάζει; Γιατί ο συγγραφέας, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, ανακαλύπτει κάμποσους ανθρώπους στο οικογενειακό, φιλικό κι ευρύτερο περιβάλλον του που θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι καλικάντζαροι, αφού κουβαλούν κάποια από τα παραπάνω χαρακτηριστικά. Και μάλιστα από την αναπάντεχη αυτή μάζωξη καλικαντζαρανθρώπων δεν εξαιρεί ούτε τον ίδιο του τον εαυτό!

Μ’ αυτό τον τρόπο ο Φίλιππος Μανδηλαράς πετυχαίνει να μιλήσει στα μικρά παιδιά για το πώς η παράδοση δημιουργείται μέσα από τις προκαταλήψεις και τις ανασφάλειες των ανθρώπων: Οι καλικάντζαροι, μας λέει, δεν προήλθαν από παρθενογένεση, δεν είναι αποκλειστικά και μόνο πλάσματα της φαντασίας μας. Απλούστατα, οι άνθρωποι, θέλοντας να διώξουν από πάνω τους ελαττώματα, αλλά και σωματικές ατέλειες ή αναπηρίες, να ξορκίσουν δηλαδή οτιδήποτε δεν τους είναι αρεστό ή κατανοητό, είτε είναι υπεύθυνοι γι’ αυτό, όπως στην περίπτωση των χαρακτηρολογικών αδυναμιών, είτε όχι, όπως στην περίπτωση αναπηριών ή ατελειών στην εμφάνιση, επινόησαν έναν βολικό αποδιοπομπαίο τράγο, τον καλικάντζαρο, και του φόρτωσαν όλα όσα ήταν ανεπιθύμητα στους ίδιους. Στην πραγματικότητα, ο καλικάντζαρος δεν είναι άλλο από την επιτομή όλων των δικών μας αδυναμιών ή κακοδαιμονιών.

Για του λόγου το αληθές, άπαξ και δεν έχουμε πρόχειρο καθρέφτη για να ρίξουμε μια αποκαλυπτική ματιά στις φάτσες μας, αρκεί για να μας πείσει η εικονογράφηση του Πέτρου Μπουλούμπαση. Απλές γραμμές, παιχνίδι ανάμεσα σε ευθείες γραμμές και καμπύλες, αφαιρετικές φάτσες με έμφαση σε αστείες μύτες, κομμώσεις και γυαλιά, αφθονία χρωμάτων, ένας καλικαντζαρόκοσμος που βολτάρει αμέριμνος μέσα στα σπίτια μας, παραφυλάει πίσω από μισάνοιχτες πόρτες και παράθυρα κι ανταλλάσσει μαζί μας κουβέντες.

Αυτό το εξαιρετικό δέσιμο συγγραφέα και εικονογράφου έχει ως αποτέλεσμα ένα βιβλίο χωρίς πλοκή με την κλασική έννοια του όρου, το οποίο όμως κατορθώνει, αξιοποιώντας ευρηματικά την παράδοση και προβάλλοντάς τη στο σήμερα, να μας διαφωτίσει για τη γενεσιουργό αιτία παγιωμένων εθίμων και καθιερωμένων αντιλήψεων, αλλά και να σατιρίσει ανθρώπινες αδυναμίες και ανασφάλειες. Κι επειδή πάντοτε μια ματιά στον αληθινό μας εαυτό μπορεί να αποδειχτεί αρκούντως αποκαλυπτική, ας αναζητήσουμε κι εμείς καθώς αποχαιρετάμε τη χρονιά που φεύγει τον καλικάντζαρο που κρύβουμε μέσα μας. Όχι για να τον ξορκίσουμε, αλλά για να συνομιλήσουμε μαζί του με ειλικρινή διάθεση και συμφιλιωτικό πνεύμα.

 

 

Περί μυθολογίας

Η περιπλάνησή μας στις εκδόσεις ελληνικής μυθολογίας για μικρά παιδιά ξεκίνησε εκεί γύρω στα τέσσερα. Δεν ήταν εύκολη υπόθεση, γιατί, αν αναλογιστεί κανείς τα σαπουνοπερικά χαρακτηριστικά της ελληνικής μυθολογίας –παράνομοι έρωτες, αμφισβητούμενες πατρότητες, δολοπλοκίες, απατημένες σύζυγοι κτλ.–, για να μην αναφερθούμε στα πηγαινέλα στον Άδη, στα συναπαντήματα με σημεία και τέρατα, στις αιματηρές συγκρούσεις και σε άλλες ομορφιές, κατανοεί πόσο λεπτή, σχεδόν χειρουργική, πρέπει να είναι η διαχείριση του θέματος όταν έχει να κάνει με προνηπιακές ηλικίες.

Ξεκινήσαμε με τη σειρά βιβλίων του Φίλιππου Μανδηλαρά «Η πρώτη μου μυθολογία», σε εικονογράφηση Ναταλίας Καπατσούλια, από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. Πολύ προσεγμένη έκδοση, η οποία καλύπτει σχεδόν το σύνολο της ελληνικής μυθολογίας. Ευχάριστη, χιουμοριστική εικονογράφηση, περιορισμένης έκτασης κείμενο, ενδιαφέρουσες δραστηριότητες στο τέλος. Παρ’ όλα αυτά, η επιλογή του συγγραφέα να χρησιμοποιήσει στίχους αντί για πρόζα καθιστά σε ορισμένες περιπτώσεις δυσνόητο το κείμενό του, αφού τα παιδιά αυτής της ηλικίας χρειάζονται ένα λόγο σαφή και κατά το δυνατόν αναλυτικό, που θα τους επιτρέψει να κατανοήσουν την πλοκή του μύθου.

Επόμενη στάση η σειρά «Οι πρώτοι μου αρχαίοι ελληνικοί μύθοι» σε κείμενο Σεϊβιόρ Πιρόττα, εικονογράφηση Τζαν Λούις και απόδοση Βασιλικής Νίκα, από τις Εκδόσεις Πατάκη. Δέκα σημαντικοί αρχαιοελληνικοί μύθοι ειπωμένοι σαν παραμύθια. Απλό, εύληπτο κείμενο, αποφυγή αναφοράς σε βίαια περιστατικά, πρόθεση να δοθεί στα παιδιά ο μύθος σε αδρές γραμμές. Βεβαίως η σειρά περιλαμβάνει δέκα «περιστατικά» από την ελληνική μυθολογία. Λείπουν σημαντικά κομμάτια της, όπως οι θεοί του Ολύμπου, ο Ηρακλής ή οι περιπλανήσεις του Οδυσσέα.

Σε παρόμοιο πνεύμα φαίνεται να κινείται η σειρά «Διαβάζω μυθολογία» της Εύης Πίνη, σε χιουμοριστική, φιλική προς το παιδί εικονογράφηση από την Ελίζα Βαβούρη, επίσης από τις εκδόσεις Παπαδόπουλος. Για την ώρα κυκλοφορούν βιβλία των 32 σελίδων για τον Ηρακλή, το Θησέα, τον Ιάσονα και τους θεούς του Ολύμπου, τον Τρωικό Πόλεμο (2 τόμοι), τον Οδυσσέα (2 τόμοι), καθώς  και δυο τόμοι των 120 σελίδων, από τους οποίους ο πρώτος είναι συγκεντρωτικός των τεσσάρων μικρών βιβλίων που προαναφέρθηκαν και ο δεύτερος περιέχει την ιστορία του Τρωικού Πολέμου και των περιπλανήσεων του Οδυσσέα. Η σειρά αυτή πάντως απευθύνεται σε παιδιά άνω των έξι ετών.

Σε μεγαλύτερα παιδιά απευθύνονται και τα τέσσερα βιβλία για τον Ηρακλή, το Θησέα, τον Ιάσονα και τον Οδυσσέα της Κατερίνας Σέρβη σε εικονογράφηση Σπύρου Κόντη, από τις Εκδόσεις Πατάκη. Στα υπέρ τους το προσεγμένο πραγματολογικά κείμενο, όπως και η μορφή κόμικ, που τα καθιστά ιδιαίτερα ελκυστικά.

Για το τέλος άφησα τη δεκάτομη σειρά βιβλίων «Μυθολογία» σε κείμενο και εικονογράφηση Σοφίας Ζαραμπούκα από τις Εκδόσεις Κέδρος. Σπουδαία δουλειά, που καλύπτει όλο το φάσμα της ελληνικής μυθολογίας, αρχής γενομένης από την Κοσμογονία, τους Τιτάνες και τους θεούς του Ολύμπου, προχωρώντας σε ήσσονα μυθολογικά πρόσωπα, δευτερεύοντες θεούς και ήρωες, και φτάνοντας ως τον Ηρακλή και το Θησέα. Το εύληπτο κείμενο καθιστά τα βιβλία της ιδανικά για παιδιά προνηπιακής ηλικίας, ενώ η διπλή ιδιότητα συγγραφέα και εικονογράφου –σπάνια δυστυχώς για τα ελληνικά δεδομένα– δίνει στη Ζαραμπούκα την ευχέρεια να διαχειριστεί ως ενιαίο σύνολο κείμενο και εικόνες. Ξεχωριστή μνεία θα πρέπει να γίνει εδώ στις εκπληκτικές αυτοτελείς εκδόσεις Η αργοναυτική εκστρατεία, Ομήρου Ιλιάδα και Ομήρου Οδύσσεια, σε κείμενο και εικονογράφηση επίσης Σοφίας Ζαραμπούκα, κι αυτές από τις Εκδόσεις Κέδρος, οι οποίες πάντως απευθύνονται σε παιδιά των πρώτων τάξεων του δημοτικού.    

Είναι σίγουρο πως σε αυτή την ερασιτεχνική αναζήτηση, στη διάρκεια της οποίας πρωταρχικό μου μέλημα ήταν η κάλυψη των μαθησιακών αναγκών του παιδιού μου, πολλά βιβλία, ενδεχομένως και κάποια αξιόλογα, μου έχουν διαφύγει. Στόχος μου εδώ άλλωστε δεν είναι η χαρτογράφηση του χώρου αλλά η αποτύπωση προσωπικών εντυπώσεων από ό,τι έτυχε να πέσει στα χέρια μου.